Springen naar inhoud

Potlood


  • Log in om te kunnen reageren

#1

jkien

    jkien


  • >1k berichten
  • 3053 berichten
  • Moderator

Geplaatst op 25 februari 2011 - 13:11

Waarom heet een gewone schrijfstift van grafiet en klei in het Nederlands een potlood: waarom pot en hoezo lood? Met google kom ik niet tot een helder antwoord.

Dit forum kan gratis blijven vanwege banners als deze. Door te registeren zal de onderstaande banner overigens verdwijnen.

#2

klazon

    klazon


  • >5k berichten
  • 6612 berichten
  • Pluimdrager

Geplaatst op 25 februari 2011 - 13:36

Met google kom ik niet tot een helder antwoord.

Google: potlood.
Eerste hit: potlood, kijk onder geschiedenis.

#3

jkien

    jkien


  • >1k berichten
  • 3053 berichten
  • Moderator

Geplaatst op 25 februari 2011 - 14:20

Google: potlood. Eerste hit: potlood, kijk onder geschiedenis.

Die bewering in de wikipedia ("De naam potlood komt van de voorganger van het grafietpotlood: de loodstift (het lood werd in een pot gesmolten)") was ik wel tegengekomen, maar dat cursieve stukje behoorde voor mij tot de ongerijmdheden. Het maakte op mij de indruk van een ondeskundig verzinsel. Waarin onderscheidt lood dat in een pot gesmolten is zich van lood dat niet in een pot gesmolten is, en waarom is dat ideaal voor een schrijfpen? Gietijzer is ijzer met bijzondere eigenschappen, maar lood dat in een pot gesmolten is?

Ik heb vandaag even geprobeerd om met elektronicasoldeer te schrijven (40% lood, 60% tin), maar dat gaat in ieder geval niet lekker.

#4

klazon

    klazon


  • >5k berichten
  • 6612 berichten
  • Pluimdrager

Geplaatst op 25 februari 2011 - 14:38

Het maakte op mij de indruk van een ondeskundig verzinsel.

Toch ken ik dit al decennia lang als een verklaring voor de herkomst van het woord potlood.

#5

Rhiannon

    Rhiannon


  • >1k berichten
  • 2756 berichten
  • Moderator

Geplaatst op 25 februari 2011 - 15:19

Oorspronkelijk was een potlood inderdaad een loodstift, maar potloden bevatten al eeuwenlang geen lood meer.

De oude Grieken en Egyptenaren schreven met loodstiften op papyrus. Het zachte metaal liet een grijze streep achter op het papieren oppervlak. Deze lijn was eenvoudig te wissen met broodkruim. Onder invloed van zuurstof werden de met lood getekende grijze lijnen donkergrijs als grafiet. Het belangrijkste nadeel was dat het metaal en dus ook de stift zeer zacht zijn. Om de punt harder te maken voegde men later tin toe aan het lood, maar daardoor werd de afdruk dan weer veel lichter, zodat men was aangewezen op speciaal geprepareerd papier. Het lood van een loodstift werd inderdaad in een pot gesmolten, zoals al hierboven is aangehaald.

Loodstiften werden vooral gebruikt in combinatie met houtskool voor het maken van ontwerpen of schetsen.
Later ging men over op een zilverstift, waarvan de punt harder is en minder vaak geslepen hoefde te worden. Zilverstift laat op papier of perkament een heldergrijze lijn achter. Zilverstiften werden veelal voor (meer uitgewerkte) tekeningen gebruikt.
Hoe minder kennis, des te onwrikbaarder het oordeel.

#6

jkien

    jkien


  • >1k berichten
  • 3053 berichten
  • Moderator

Geplaatst op 25 februari 2011 - 16:23

Ik neig inmiddels op grond van het WNT naar een andere verklaring, mede na wat rondneuzen in anderstalige wikipedia's (Engels kent het woord lead pencil, Duits het woord Bleistift).

Grafiet werd in Europa een populair schrijfmateriaal na de ontdekking van een ondergrondse grafietertsmassa in Engeland in de 16e eeuw. Maar het had nog niet de naam grafiet, die naam is pas in 1789 bedacht door een Duitse mineraloog, Werner. Tien jaar eerder had de chemicus Scheele ontdekt dat het om een vorm van pure koolstof gaat. Voordien beschouwden de Engelsen het als een vorm van het mineraal loodglans (loodsulfide), en ze noemden het grafieterts plumbago (i.v.m. plumbum = lood). De poedervorm noemden ze blacklead. De belangrijkste toepassing was de schrijfstift (lead pencil).
De Engelse wikipedia zegt: "Plumbago was commonly used for its massive mineral form. Both of these names arise from confusion with the similar-appearing lead ores, particularly galena. The Latin word for lead is plumbum". 1

De Duitse wikipedia zegt hetzelfde ("Im 16. Jahrhundert entdeckten die Engländer ein großes Vorkommen an reinem Graphit, welches sie jedoch für eine Form des Bleiminerals Bleiglanz (Plumbago) hielten ... Trotz Scheeles Nachweis hält sich der Begriff Bleistift bis heute.") 2

De Duitse wikipedia wijst vervolgens op het gebruik van grafiet in gietmallen: "Da sich Graphit nicht nur als gutes Schreibmaterial, sondern auch als perfektes Material für Gussformen von Kanonenkugeln herausstellte, hatte es auch eine gewisse militärische Bedeutung. So wurde deshalb z. B. während der napoleonischen Kriege Anfang des 19. Jahrhunderts die Ausfuhr von Bleistiften von Großbritannien nach Frankreich verboten".

Het WNT (Woordenboek der Nederlandse Taal) zegt over 'potlood' dat die combinatie van 'pot' en 'lood' in het Nederlands bestaat sinds de 16e eeuw, in verband met het gebruik van grafiet voor het bakken van vuurvaste smeltkroezen. "De smeltkroezen (voor metalen) worden meestal van fijne klei gemaakt ..; dikwijls mengt men ook de klei met omtrent 1/4 gemalen potlood (graphiet-kroezen)".

In Webster's Online Dictionary 3 staat "Plumbago: an old name for the mineral graphite, from its ability to make a smooth black mark on paper like lead. Finely powdered graphite used in the commercial metal foundry industry, as a parting dust in high temperature foundry work. It is a slick powder that prevents sand from sticking to patterns, and to keep sand from sticking to itself."

Samengevat: het Nederlands kende al in de 16e eeuw het samengestelde woord potlood als naam voor het mineraal dat we nu grafiet noemen, niet voor het pure metaal lood. Potlood was een poeder dat soms gebruikt werd voor het maken van smeltkroezen voor de metaalgieterij. Dus geen gesmolten lood.

5





0 gebruiker(s) lezen dit onderwerp

0 leden, 0 bezoekers, 0 anonieme gebruikers

Ook adverteren op onze website? Lees hier meer!

Gesponsorde vacatures

Vacatures